भारतातील प्रसिद्ध गुहाचित्रांपैकी एक गुहाचित्रे हि बदामी येथील आहेत. या गुहांमध्ये चित्र आणि शिल्प यांचा सुरेल संबंध आलेला आहे. आज जरी हि चित्रे अगदी छोट्या तुकड्यांच्या स्वरूपात उरलेली असली तरी आपण त्यामध्ये त्या काळातील रंगांचे वैभव जाणून घेऊ शकतो, त्यांची शैली समजून घेऊ शकतो. येथील चित्रांचे रेखाटन स्वरूपातील नमुना हा आपण बदामी येथील पुरातत्वाच्या अजब घर या संग्रहालयात बघू शकतो. त्यावरून आपल्याला सम्पूर्ण चित्रप्रसंग कळून येतो. त्याबद्दल आपण या लेखामध्ये चर्चा करणार आहोत. आपण त्याआधी बदामी हे नेमके काय, कश्यापद्धतीची गुहा (CAVE ) आहे आणि हे नाव कसे आले हे आपण अगदी सविस्तर जाणून घेऊ यात.
विजापूर जिख्यातील बदामी तालुक्याचे मुख्य ठिकाण म्हणेज बदामी गुहा हि होय. टॉलीनी ने या गावाचा उल्लेख 'बदामोई' असा केला आहे. ऐहोळ, पट्टदखल इत्यादी ठिकाणीच्या इ.स. च्या ७व्या -८व्या शतकातील शिलालेखात याचे 'बादावी' हे रूप आढळते. इ.स. ५४३ मध्ये संस्कृत शीलालेखात 'वातापी' असे नाव आले आहे.स्थानिक लोकानुसार वातापी नामक दैत्यांपासून हे नाव या नगरीला आलेले होते असे म्हणतात.
विजापूरपासून सुमारे ७३ मैलांवर हे गाव आहे. ते तिन्ही बाजुंनी डोंगरांनी वेढलेले आहे. उत्तरेकडच्या डोंगरावर बावणकोट व दक्षिणेच्या डोंगरावर रणमंडलकोट असे दोन किल्ले आहेत.
बदामी ची राजकीय बाजू बघायची साली तर, बदामी येथे चालुक्य वंशाची राजधानी होती. इ.स. ५५० पासून सुमारे २०० वर्षे त्या वंशातील राजांनी तेथे राज्य केले. त्यातील पुलकेशी पहिला, कीर्तिवर्मा पहिला, मगलेश, पुलकेशी दुसरा आणि विक्रमादित्य दुसरा हे विशेष राजे होते. पुलकेशी पहिला याने बदामीचा अभेद्य किल्ला बसला. चालुक्यांनी सुन्दर शिल्पांची निर्मिती येथे केली होती ती आजही बघायला मिळते.
बदामी गुहा चित्रांचे सर्वात प्रथम स्टेला क्रेमरीश ने आपल्या लेखात सविस्तर वर्णन केले होते. बदामी जवळच्या डोंगरावर कार लेण्या खोदलेल्या आहेत त्यातील पहिली शैव, दुसरी व तिसरी वैष्णव आणि चवथी जैनांची आहे. या सर्व एकाच प्रकारच्या आहेत. यांच्या रचनेत प्रत्येकामध्ये स्तंभयुक्त व्हरांडा, स्तंभयुक्त एक मोठा कक्ष आणि आणखी आत दगडाला कोरून एक लहानसा वर्गाकर प्रकोष्ठ आहे.
https://arthubindia.blogspot.com/2021/07/bhartiya-kaletil-shiva-bhag-2.html
शैव लेणे दक्षिणेकडील पहाडात खोदलेले आहे. येथील गाभाऱ्याच्या पुढे नंदी चे शिल्प आहे आणि गाभाऱ्यात शीव लिंग आहे. त्याचेच दर्शनी भागाला शिवाचे रूप नटराजाचे एक सुदंर शिल्प कोरलेले आहे. या नटराजाचे १८ हात दाखविले असून ते विविध आयुधांनीयुक्त असे या शिल्पामध्ये दाखविले आहे. नटराजाने एका पदमपीठावर आपला तोल सावरलेला आहे. त्याच्या पार्श्वभूमीस नंदी दाखविलेला आहे. एक बाजूला गणपती आणि वादयाने ताल देत असावा असा एक गण दाखविला आहे.
बाजूच्या भिंतीवर महिषासुर मर्दिनी चे शिल्प आहे. या शिल्पाचे वैशिष्ट्य असे कि, देवी ने आपला उजवा पाय हा महिषाच्या डोक्यावर ठेवला असून त्याच्या शेपटीला आपल्या डाव्या हाताने धरून महिषाला मंगळाच्या बाजूने वर उचलले आहे. त्यामुळे महिषाचे पाय देखील हवेत दाखविले आहे. देवी हि चतुर्भुज दाखविलेली आहे इतर तीन हाती आयुधे दाखविलेली आहेत. हिच्या वरच्या बाजूला गन्धर्व दाखविलेले आहे.
गणपती व शन्मुख यांच्या आकृती आढळतात. गुहेच्या आतील भिंतीवर आपल्याला शिव व पार्वती याचा समिश्रित मूर्तिप्रकार अर्धनारीनटेश्वर चे शिल्प बघायला मिळते.समोरच्या भिंतीवर हरीरहाचे शिल्प आहे. याच गुहेच्या छतावर आपल्याला नाग देवता म्हणेज वरील शरीर भाग हा मानवाचा व खालील भाग हा नागाचा अश्या स्वरूपाचे असलेले दिसून येते.नागदेवतेच्या डोक्यावर पाच फण दाखविलेले आहेत.
त्यातील तिसरी लेणी हि वैष्णव असून मंगलेश किंवा मंगलेश्वर याने इ.स. ५७६ मध्ये याची निर्मिती केली असल्याचे त्या गुहेतील शिलालेखावरून कळते. तसेच, या लेखावरून असेही कळते कि, विष्णूची प्रतिमा या गृहा मंदिराच्या मुख्य मंडपात स्थापित केली असून पूजा व व्यवस्थेसाठी याला लेपिसवाडा नामक गावाची जागीर प्रदान केली. या लेखामुळे चित्रांचा देखील निश्चित काळ कळण्यास मदत होते. या लेणीच्या व्हरांड्यातीळ छतावर व छताच्या पुढे आलेलया गोलाकार भागावर चित्र चित्रित केली आहेत.
यामध्ये राजप्रासादातील नृत्यप्रसंग, राजपुत्रांना गुरु शिकवण प्रसंग, विरहिणी असे काही प्रसंग चित्र होते. विरहिणीचे चित्रांचे अवशेष आजही आपल्याला पहायला दिसून येतात. हे एक स्त्रीचे चित्र असून तिने आपल्या एक हाताने खांबाला विळखा करून खांबाचा आधार घेतलेला दाखविला आहे. हिचे मुख वरच्या दिशेने आहे. हिच्या डोळ्याची बुबुळे वरच्या दिशेने अर्धगोलाकार दाखविली आहेत. त्यामळे कदाचित तिचा निस्तेज वाटतो. हिला हिरव्या रंगाच्या पार्श्वभूमीवर पिवळ्या रंगामध्ये पस्तवतेकडे जाणारे चित्रण केले आहे.
याच डोंगराच्या सर्वात उंच जागी जैन लेणे उत्तराभिमुख आहेत. हे लेणे इ.स. नाच्या ७-८ व्या शतकातील मानले जाते. त्यात मुख्य जागी आदिब्रनाथ तीर्थनकरांची मूर्ती आहे. या गुहेमध्ये आलेल्या दगडाच्या रंगीत पोत आल्यामुळे तेथे शिल्पामध्ये एक वेगळेपण आलेला आहे.
या गुहेतील स्तम्भनवर वरच्या अर्ध्या भागास नाजूक सुदंर असे अलंकरण केले आहे. या लेण्यांमध्ये मुख्य अवतारांशिवाय अव्यंतर देवता देखील साकारल्या आहेत. देवतांचे वाहन मनुष्यरूपामध्ये, गन्धर्व, व्याल असे काही शिल्प आहेत. त्याचप्रमाणे येथील शिल्प हि पुराणाकथेनुसार आहेत. या लेण्यातील विषयामध्ये शिल्पांचे विषय हे पौराणिक असून चित्रांचे विषय हे सामाजिक व राजाशी निगडित होत असे एकदंरीत तेथील उरलेल्या अवशेषांवरून कळून येते. काही ठिकाणी सांकेतिक बाबींचा उपयोग केलेला आहे. हि चार लेणी विहार वाटतात. बाहेरून अंत्यत साधी वाटणारी गुहा हि आतमध्ये सुन्दर अशा चित्रकला, शिल्पकला, आणि वास्तुकलेचा संगम आहे. या लेण्यातील गाभारा मध्ये सध्या तेथे कोणतीही प्रतिमा नाही. काही शिल्प हि तुटलेल्या अवस्थेत तर काही वातावरणामुळे झिजल्यासारखी आहेत. या सर्व शिल्पातील शरीरयष्टी हि अगदी प्रमाणबद्ध दर्शविली आहे. या गुहांच्या एकदंरीत रचनेमुळे सूर्य-प्रकाशाचा अतिशय सुदंर असा खेळ आपल्याला पहायला मिळतो . या शिल्पावरील छाया-प्रकाशाच्या खेळामुळे त्यांचे भाव अधिक खुलून दिसतात. येथील कलाकारांचे करावे तितके कौतुक हे कमीच आहे.
डॉ . मिनल राजूरकर
